Tekst ukazał się w języku niemieckim w czasopiśmie „Osteroder Zeitung” nr 145, maj 2026. Poniżej jego polskie tłumaczenie mojego autorstwa.
Der Text ist in der Ausgabe Nr. 145 der Osteroder Zeitung vom Mai 2026 erschienen. Nachstehend die polnische Übersetzung, darunter die Version in deutscher Sprache.
Zatopiona w bursztynie czy zinterpretowana na nowo?
Przeszłość Prus Wschodnich jako empatyczny drogowskaz ku wielokulturowej przyszłości
W 1941 roku Erich Fromm pisał o ucieczce od wolności. Była to próba zrozumienia duchowego i materialnego spustoszenia, jakie spowodowali obywatele różnych państw Europy, w szczególności Niemiec, podczas II Wojny Światowej. Tytuł tego słynnego dzieła był inspiracją dla nazwy Fundacji Sztuka Wolności, która poprzez różne podejścia i działania poświęca się dialogowi różnych grup społecznych, a w szczególności porozumieniu i przyjaźni między Niemcami a Polakami. Treść książek Fromma, takich jak Ucieczka od wolności, O sztuce miłości czy Mieć czy być? znajduje odzwierciedlenie w naszych działaniach, których głównym celem jest empatyczne spotkanie z tak zwanym Innym, czyli z kimś, kogo postrzegamy jako innego lub obcego. Ale czy naprawdę jesteśmy sobie tak obcy? Tragiczny koniec Prus Wschodnich oraz trwanie jego dziedzictwa w osobach tam urodzonych pozwalają na poszerzenie perspektywy postrzegania nas samych.
Pod koniec II Wojny Światowej owe spustoszenia wojenne spadły także na południowe Prusy Wschodnie. Znaczna część tej historycznej krainy znajduje się obecnie w województwie Warmińsko-Mazurskim. Fundacja Sztuka Wolności ma swoją siedzibę w Idzbarku (dawnym Hirschberg) koło Ostródy (Osterode Ostpreussen). Destrukcja II Wojny Światowej dotknęła ten region na wiele sposobów. Były one materialne – wioski i miasta zostały zniszczone, dobra materialne i infrastruktura zostały splądrowane lub poddane zniszczeniu. Doszło do mordów na ludności cywilnej i przemocy seksualnej wobec tysięcy kobiet. Do fizycznych i psychicznych ran, które spowodowały te zbrodnie, doszło jeszcze inne spustoszenie – utrata domu/Heimat, która odbywała się na różnych płaszczyznach i w różnych wymiarach.
Dawne południowe Prusy Wschodnie, które powojenna propaganda PRL okrzyknęła ziemiami odzyskanymi, były szczególnie dotknięte przymusowym przesiedleniem i migracją. Społeczność, która mieszkała tu przed 1945 r. w dużej mierze została stąd wypędzona bądź uciekła tudzież wyemigrowała. Osoby z tej ludności, które pozostały w regionie, należą dziś m.in. do mniejszości niemieckiej. Jednocześnie w nasze rejony władze komunistyczne przesiedliły przymusowo Ukrainki i Ukraińców z południowego wschodu Polski. Potomkowie tych osób są dziś zasymilowanymi Polkami/Polakami, jednak rozmowy z nimi pokazują nam, że język i kultura ukraińska, nadal żyją w tych rodzinach – w trzeciej czy czwartej już generacji. Ponadto po 1945 r. do regionu przybyły jednak w największym stopniu osoby identyfikujące się jako Polki i Polacy. Zaludnili te tereny częściowo dobrowolnie – przybywając np. z centralnej Polski – ale w dużym stopniu także wskutek przesiedleń ze wschodnich terenów Polski, które po II WŚ przypadły Związkowi Radzieckiemu.
Do celów statutowych Fundacji Sztuka Wolności należą m.in. wspieranie społeczeństwa obywatelskiego, dążenie do wyrównania szans różnych grup społecznych, promowanie kultury i sztuki, emancypacja kobiet, wspieranie kontaktów polsko-niemieckich, działania na rzecz zachowania dziedzictwa kulturowego regionu Warmii i Mazur, w szczególności poprzez działania edukacyjne, seminaria i konferencje, a także promowanie języka niemieckiego i rozpowszechnianie kultury niemieckiej w Polsce. Fundacja ściśle współpracuje z przedstawicielami mniejszości niemieckiej w regionie, w tym ze Stowarzyszeniem Mniejszości Niemieckiej „Jodły” w Ostródzie oraz Związkiem Stowarzyszeń Niemieckich Warmii i Mazur w Olsztynie. Od 2023 roku fundacja zrealizowała wraz z tymi instytucjami osiem projektów dotyczących mniejszości narodowych, etnicznych i innych, uwzględniających historię i kulturę dawnych Prus Wschodnich, a w szczególności regionu Oberland. Traktujemy tę historię jako punkt wyjścia do opowiadania o współczesnych wydarzeniach na świecie i w naszym regionie. Należą do nich migracje i uchodźctwo. Większość tych projektów została zrealizowana we współpracy z Instytutem Stosunków Zagranicznych ifa w Stuttgarcie dzięki współfinansowaniu ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych RFN. W projektach tych główną (acz nie jedyną) rolę odgrywały osoby młode – do 26 roku życia – z mniejszości niemieckiej województwa Warmińsko-Mazurskiego, a także osoby uchodźcze z Ukrainy.
Nasze projekty są różnorodne. Ich wspólnym mianownikiem często jest opowieść o historii dawnych południowych Prus Wschodnich pod kątem różnorodności społecznej, empatii, a także ludzkiego dążenia do pojednania i przyjaźni. W naszych projektach najczęściej posługujemy się kulturą i sztuką. Wystawa fotograficzna Poniemieckie/Odzyskane obejmująca prawie 50 zdjęć wykonanych na terenach dawnych Prus Wschodnich stanowi doskonały punkt wyjścia do rozmów na temat krajobrazu kulturowego Prus Wschodnich, który pomimo granic politycznych, odmienności państw narodowych i języków nadal istnieje i nosi w sobie „ducha” Prus Wschodnich, a może nawet Prus. Kulturowy wpływ na przyrodę na dawnych terenach pruskich jest widoczny do dziś, dzięki czemu Mazury, Brandenburgia i Dolny Śląsk wykazują wiele podobieństw. Wystawa fotograficzna była pokazywana w różnych miejscach w Polsce, m.in. w pałacu Lehndorffów w Sztynorcie, na Uniwersytecie Warszawskim oraz w opolskim Centrum Dokumentacyjno-Wystawienniczym Niemców w Polsce. Często towarzyszą jej warsztaty kulturoznawcze lub dyskusje na temat koncepcji narodu, tożsamości, dyskryminacji i integracji. Druga wystawa fotograficzna, którą dysponujemy, to Bądź moim gościem. Służy ona jako punkt wyjścia do rozmów na temat emocji młodych osób doświadczających migracji. W 2024 roku pokazaliśmy tę wystawę w ostródzkim Liceum im. Jana Bażyńskiego, podczas wymiany szkolnej z miastem partnerskim Osterode am Harz. W zajęciach wzięła udział młodzież polska, niemiecka i ukraińska.
Przykładem naszego wieloletniego zaangażowania w zachowanie dziedzictwa kulturowego Prus Wschodnich są starania o odbudowę pałacu rodu von Lehndorff w Sztynorcie. Prezeska Fundacji Sztuka Wolności, Olga Żmijewska, była członkinią grupy eksperckiej ds. opracowania koncepcji użytkowania pałacu po jego renowacji. Owocem prac grupy było przygotowanie i publikacja 100-stronicowej, dwujęzycznej (pl, niem) broszury poświęconej odbudowie pałacu. Fundacja Sztuka Wolności – wraz z ambasadą Niemiec w Warszawie i stowarzyszeniem Lehndorff-Gesellschaft Steinort – jest współwydawcą broszury. Publikację można pobrać w formacie PDF z naszej strony internetowej www.sztukawolnosci.org.pl/projekty w zakładce Pałac w Sztynorcie.
Działalność fundacji skierowana jest w dużej mierze do osób i grup zagrożonych marginalizacją lub doświadczających jej. Należą do nich również mieszkańcy obszarów wiejskich, którzy na przykład ze względu na swoją sytuację finansową lub słabo rozwiniętą sieć transportu publicznego są wykluczeni z udziału w życiu kulturalnym. Dotyczy to również członków mniejszości niemieckiej. Dlatego organizujemy wydarzenia kulturalne na peryferiach. Jednym z takich wydarzeń jest coroczny koncert z cyklu Ogród Wolności, odbywający się w ostatni weekend sierpnia z okazji Święta Solidarności i Wolności.
Naszym flagowym projektem jest Salon Kultury – w różnych odsłonach. W ramach tego formatu za pomocą kultury uświadamiamy sobie i innym, że osoby zamieszkujące nasz region i identyfikujące się jako Polki/Polacy w dużym stopniu są potomkami uchodźców, przesiedlonych i migrantów. Z kolei mniejszość niemiecka stanowi pozostałość tkanki demograficznej, która była tu obecna przez setki lat przed 1945 rokiem. Dzisiejsza mniejszość niemieckojęzyczna dawniej stanowiła tu większość. Kto z tych osób postrzegał siebie jako Niemkę/Niemca, to jednak już osobna kwestia. Pamięć po tych czasach zanika. Jak wynika z naszych doświadczeń z pracy z młodzieżą i studentkami, osoby młode w naszym regionie nie mają świadomości, że w ubiegłym wieku nasz region należał do innego państwa i obowiązywał tu inny język urzędowy.
Salon Kultury jest formatem partycypacyjnym służącym doświadczaniu kultury. Dotąd realizowaliśmy ten projekt łącząc obszary kulturowe polską, ukraińską i niemiecką. Wszystkie trzy są obecne na Warmii i Mazurach, w tym na terenach dawnego Oberlandu, gdzie mieści się nasza siedziba, od wielu dziesięcioleci, jeśli nie stuleci, pokojowo współistniejąc i wpływając na siebie, co nadaje regionowi szczególny charakter. Ten wielokulturowy aspekt Oberlandu (zwanego dziś Mazurami Zachodnimi) jest również przedmiotem odrębnych warsztatów i wydarzeń, w tym Statku Kultury – projektu będącego wariacją na temat Salonu Kultury.
Nasz ostatni projekt z cyklu Salonu Kultury nosił tytuł Oh, Tannenbaum… Czyli skąd pochodzi zwyczaj strojenia choinki? i odbył się w Domu Niemieckim stowarzyszenia Jodły w Ostródzie. Projekt obejmował m.in. krótkie wykłady na temat zwyczajów adwentowych i bożonarodzeniowych w kulturach niemieckojęzycznych, a także wywiady ze świadkami czasu, w tym z Heinrichem Hochem i Hildegard Ziółkowską. Nagrania wykładów i rozmów można obejrzeć na naszym kanale YouTube Sztuka Wolności. Fundacja opublikowała tam przeszło 100 nagrań wideo, w tym serię wywiadów wokół tematyki wolności, które zostały także wydane jako książka oraz jako podcast na czołowych platformach podkastowych. Przeprowadziliśmy także projekt międzygeneracyjny, w którym młodzież polska, ukraińska i niemiecka przeprowadza wywiady ze świadkami historii, którzy pamiętają akcesję Polski do UE.
In Bernstein gegossen oder neu interpretiert?
Die ostpreußische Vergangenheit als empathischer Wegweiser in die multikulturelle Zukunft
1941 schrieb Erich Fromm über die Furcht vor der Freiheit. Es war sein Versuch, die seelischen und materiellen Verwüstungen zu verstehen, die die Bürgerinnen und Bürger verschiedener Staaten Europas, darunter insbesondere Deutschlands, während des Zweiten Weltkriegs anrichteten. Der Titel dieses berühmten Werkes war Inspiration für den Namen der von mir gestifteten Stiftung, „Kunst der Freiheit“, die sich durch unterschiedliche Ansätze und Aktivitäten dem Dialog verschiedener sozialer Gruppen, insbesondere aber der Verständigung und Freundschaft von Deutschen und Polen widmet. Die Inhalte von Fromms „Furcht vor der Freiheit“, „Kunst des Liebens“ und „Haben oder Sein“ widerspiegeln sich in unseren Aktivitäten, die vor allem die empathische Begegnung mit dem sogenannten Anderen zum Zweck haben, also mit jemandem, den wir als anders oder fremd wahrnehmen. Sind wir uns aber wirklich so fremd? Das tragische Ende Ostpreußens sowie sein Fortbestehen in den dort geborenen Menschen und ihren Schicksalen lehrt uns eines Besseren.
Zum Ende des Zweiten Weltkrieges wurde auch das südliche Ostpreußen Schauplatz von Verwüstungen. Ein bedeutender Teil des südlichen Ostpreußen befindet sich heute in der Woiwodschaft Ermland und Masuren. Hier, im oberländischen Hirschberg (Idzbark) bei Osterode (Ostróda) befindet sich der Sitz der Stiftung „Kunst der Freiheit“. Die verheerenden Folgen des zweiten Weltkriegs machten sich hier auf vielerlei Weise bemerkbar. Sie waren materiell – Dörfer und Städte wurden devastiert, materielle Güter und Infrastruktur wurden geplündert oder unbrauchbar gemacht. Es kam zu Morden an der Zivilbevölkerung und zu sexueller Gewalt an tausenden von Frauen. Zu den körperlichen und seelischen Verwundungen, die diese Verbrechen verursachten kam noch eine andere Art von Verwüstung – der Verlust von Heimat, der ebenfalls auf unterschiedlichen Ebenen vonstattenging.
Von der Propaganda der Volksrepublik Polen nach dem Zweiten Weltkrieg zu wiedergewonnenen Gebieten erklärt, war das ehemalige südliche Ostpreußen besonders stark von Zwangsumsiedlungen und Migration betroffen, die nahezu einen Austausch der Bevölkerung bedeuteten. Menschen, die vor 1945 hier lebten, wurden größtenteils vertrieben oder flohen bzw. siedelten im Laufe der Zeit aus. Diejenigen, die in der Region geblieben sind, gehören heute unter anderem der deutschen Minderheit an. Gleichzeitig haben die kommunistischen Behörden Ukrainerinnen und Ukrainer sowie andere ethnische Gruppen aus dem Südosten Polens zwangsweise nach Ermland und Masuren umgesiedelt. Die Nachkommen dieser Menschen sind heute assimilierte Bürgerinnen und Bürger Polens, aber Gespräche mit ihnen zeigen, dass die ukrainische Sprache und Kultur in diesen Familien bereits in der dritten oder vierten Generation weiterleben. Nach 1945 kamen jedoch vor allem Menschen in die Region, die sich als Polinnen und Polen verstanden. Sie besiedelten diese Gebiete teilweise freiwillig, aber auch aufgrund von Umsiedlungen aus den östlichen Gebieten Polens, die nach dem Zweiten Weltkrieg an die Sowjetunion fielen.
Zu den satzungsmäßigen Zwecken der Stiftung Kunst der Freiheit gehören u.a. die Förderung der Zivilgesellschaft, das Bestreben nach Chancengleichheit verschiedener sozialer Gruppen, die Förderung von Kultur und Kunst, die Emanzipation von Frauen, die Förderung deutsch-polnischer Kontakte, Maßnahmen zur Erhaltung des kulturellen Erbes der Region Ermland und Masuren, insbesondere durch Bildungsmaßnahmen, Seminare und Konferenzen, sowie die Förderung der deutschen Sprache und die Verbreitung der deutschen Kultur in Polen. Die Stiftung arbeitet eng mit Vertretern der deutschen Minderheit in der Region zusammen, darunter mit dem Verein der deutschen Minderheit „Tannen” in Osterode und dem Verband der deutschen Gesellschaften von Ermland und Masuren in Allenstein. Seit 2023 hat die Stiftung mit diesen Einrichtungen acht Projekte zum Thema nationale, ethnische und andere Minderheiten durchgeführt, wobei die Geschichte und Kultur des ehemaligen Ostpreußen und insbesondere des Oberlands berücksichtigt wurde. Die meisten dieser Projekte wurden in Zusammenarbeit und dank der Mitfinanzierung des Instituts für Auslandsbeziehungen ifa in Stuttgart aus Mitteln des Auswärtigen Amts durchgeführt. Bei den Projekten standen häufig junge Menschen aus der deutschen Minderheit der Woiwodschaft Ermland-Masuren, junge Menschen aus der polnischen Mehrheitsgesellschaft sowie geflüchtete Jugendliche aus der Ukraine im Fokus.
Unsere Projekte sind vielfältig. Ihre Gemeinsamkeit besteht häufig darin, dass anhand der Geschichte des südlichen Ostpreußen über soziale Vielfalt, Empathie, sowie den menschlichen Wunsch und Drang nach Versöhnung und Freundschaft erzählt wird. Meistens geschieht das mithilfe von Kunst und Kultur. Die Fotoausstellung Postdeutsch/Wiedergewonnen mit fast 50 Fotos, die ich in den ehemals ostpreußischen Gebieten gemacht habe, ist ein hervorragender Ausgangspunkt für Gespräche über die kulturelle Landschaft Ostpreußens, die ungeachtet der politischen Grenzen, der Nationalstaaten und –sprachen weiterhin existiert und den Geist Ostpreußens oder vielleicht auch Preußens in sich trägt. Die kulturelle Prägung der Natur in vormals preußischen Gebieten bleibt bis heute sichtbar, so dass Masuren, Brandenburg und Niederschlesien viele Ähnlichkeiten aufweisen. Die Fotoausstellung wurde an verschiedenen Orten in Polen, darunter im Lehndorffschen Schloss Steinort, an der Warschauer Universität oder im Dokumentations- und Ausstellungszentrum der Deutschen in Polen in Oppeln gezeigt. Sie wird häufig von kulturwissenschaftlichen Workshops oder Gesprächen zum Thema Nationalismus, Identität, Diskriminierung und Inklusion begleitet. Eine weitere Fotoausstellung, die die Stiftung zeigt, ist Sei mein Gast. Sie dient als Ausgangspunkt für Gespräche über die Emotionen von jugendlichen Migranten. 2024 haben wir diese Ausstellung am Lyzäum in Ostróda, also dem ehemaligen Kaiser-Wilhelm-Gymnasium zu Osterode, während eines Schüleraustauschs gezeigt, an dem Jugendliche aus Osterode am Harz teilnahmen. Polnische, deutsche und ukrainische Jugendliche setzten sich dabei mit den Erfahrungen von jugendlichen Migrantinnen und Migranten auseinander.
Ein Beispiel für unser langjähriges Engagement für den Erhalt des kulturellen Erbes Ostpreußens sind die Bestrebungen zum Wiederaufbau des Schlosses der Familie von Lehndorff in Steinort (Sztynort). Als Mitglied der Expertengruppe zur Erarbeitung eines Nutzungskonzepts für das Schloss nach seiner Sanierung hat unsere Stifterin, Olga Żmijewska, u.a. die Erstellung und Veröffentlichung einer 100-seitigen, zweisprachigen (pl, de) Broschüre über dieses Projekt koordiniert. Die Stiftung Kunst der Freiheit ist neben der deutschen Botschaft in Warschau und der Lehndorff-Gesellschaft Steinort Mitherausgeber der Broschüre. Die Publikation kann auf unserer Homepage www.sztukawolnosci.org.pl/Projekte unter Schloss Sztynort (Steinort) als PDF heruntergeladen werden.
Die Stiftungsarbeit richtet sich explizit an Menschen und Gruppen, die von Marginalisierung bedroht sind oder diese erfahren. Dazu gehören auch Menschen aus ländlichen Gebieten, die zum Beispiel aufgrund ihrer finanziellen Situation oder wegen eines schlecht ausgebauten öffentlichen Nahverkehrsnetzwerks von Teilhabe am kulturellen Leben ausgeschlossen sind. Das betrifft auch Mitglieder der deutschen Minderheit. Wir organisieren daher kulturelle Veranstaltungen vor Ort. Eine dieser Veranstaltungen ist das alljährlich anlässlich des Feiertages der Solidarität und Freiheit im August stattfindende Musikereignis Garten der Freiheit.
Unser prominentestes Projekt ist der Kultursalon. In diesem Format vermitteln wir mit Hilfe von Kultur, dass Menschen in unserer Region, die sich als Polinnen und Polen begreifen, zum großen Teil Nachkommen von Geflüchteten, Vertriebenen und Migranten sind. Die deutsche Minderheit hingegen ist ein Zeugnis der demografischen Struktur, die hier vor 1945 jahrhundertelang vorhanden war. Heute in der Minderheit stellte die Gruppe der deutschsprachigen Menschen früher die Mehrheit dar. Wer davon sich als Deutscher verstand, ist allerdings eine gesonderte Frage. Die Erinnerung an diese Zeiten verblasst. Unsere Erfahrungen mit Jugendlichen und Studentinnen zeigen, dass junge Menschen in unserer Region oft nicht wissen, dass diese im letzten Jahrhundert zu einem anderen Staat gehörte und hier eine andere Amtssprache galt. Der Kultursalon ist ein partizipatives Format zum Erleben von Kultur. Bislang haben wir dort die Kultur Polens, der Ukraine und Deutschlands miteinander verbunden. Sie sind seit vielen Jahrzehnten bzw. Jahrhunderten in Ermland, Masuren und im Oberland präsent, koexistieren friedlich und beeinflussen sich gegenseitig, was der Region einen besonderen Charakter verleiht. Dieser multikulturelle Aspekt des Oberlands ist ferner Gegenstand gesonderter Workshops und Veranstaltungen, darunter des Kulturschiffs, einer Abwandlung des Formats Kultursalon.
Unser letztes Kultursalon-Projekt hieß Oh, Tannenbaum… Über Advents- und Weihnachtsbräuche im deutschsprachigen Raum und fand im Deutschen Haus der „Tannen“ in Osterode statt. Es umfasste u.a. Vorträge zu Advents- und Weihnachtsbräuchen sowie Zeitzeugen-Interviews, darunter mit Heinrich Hoch und Hildegard Ziółkowska. Die Aufzeichnungen der Vorträge und Gespräche sind auf unserem YouTube-Kanal Sztuka Wolności (so der Originalname der Stiftung) zu sehen. Sie finden dort über 100 Videos und Fotostrecken, darunter eine Reihe von Interviews zum Thema Freiheit, die auch als Buch und als Podcast auf führenden Podcast-Plattformen veröffentlicht wurden. Wir haben auch ein generationsübergreifendes Projekt durchgeführt, in dem polnische, ukrainische und deutsche Jugendliche Zeitzeugen interviewen, die sich an den Beitritt Polens zur EU erinnern.